Gedrag is logisch, ook als het niet helpend is

Misschien herken je het bij jezelf. We doen allemaal weleens iets dat door de ander verkeerd wordt begrepen. Wat we dan vaak doen, is uitleggen hoe we het bedoelden. We lichten onze intentie toe. En daar zit, wat mij betreft, de kern. Gedrag komt voort uit intentie. En die intentie is in de basis gericht op het herstellen of behouden van veiligheid en het verminderen van innerlijke spanning. Dat klinkt misschien abstract, maar het is wel hoe het werkt. Toegeven, aanvallen, verdedigen, terugtrekken we doen dat niet voor de ander. We doen het omdat we op dat moment geen andere mogelijkheid zien. Het is het meest haalbare antwoord dat ons systeem kan bedenken.

Maar waar wordt die intentie dan door gedreven?

Het brein zoekt veiligheid. Ons brein is een ingenieus systeem. We begrijpen er al veel van, maar nog lang niet alles. Eén ding weten we vrij zeker: het brein is voortdurend bezig met voorspellen. Het voorspelt wat in een situatie de grootste mate van veiligheid of de minste dreiging oplevert. Veiligheid gaat niet alleen over fysiek gevaar. Het gaat vooral over verbinding. Over de ervaring dat je er mag zijn, dat je begrepen wordt vanuit wie je bent, en dat je ertoe doet. Wanneer die voorwaarden aanwezig zijn, voelen we ons veilig. Dan hoeven we niet op onze hoede te zijn of in de verdediging te schieten. Intentie is gericht op het behouden van verbinding. Als we dit weten, kunnen we ook de intentie achter gedrag beter begrijpen. Die intentie is vrijwel altijd gericht op het behouden of herstellen van betrokkenheid of op het voorkomen van uitsluiting. Uitsluiting is misschien wel onze diepste angst. De zwaarste straf die we kennen is niet voor niets een levenslange gevangenisstraf, vaak nog in isolatie. Dat geldt niet alleen fysiek, maar ook emotioneel. Mensen die gepest zijn, weten hoe ontwrichtend buitensluiting kan zijn.

Gedrag is dus vaak een poging om verbinding te behouden, veiligheid te herstellen, of het risico op afwijzing te vermijden. Wanneer je dit perspectief inneemt, wordt gedrag begrijpelijker. Niet per se prettiger voor anderen, maar wel logisch vanuit de persoon zelf of vanuit de groep waartoe hij of zij wil behoren. Denk aan een vrouw die steelt om haar kinderen eten te geven, een man die manipuleert om iets voor elkaar te krijgen, iemand die de ander kleiner maakt om zichzelf overeind te houden, of iemand die middelen gebruikt om pijn te dempen. Het gedrag kan schadelijk zijn. Soms zelfs ernstig. Maar de intentie erachter is vrijwel altijd gericht op overleven, op erbij horen, op veiligheid. Begrip betekent hier geen goedkeuring. Het betekent dat we verder kijken dan het gedrag alleen. Door te begrijpen waar gedrag vandaan komt, ben je beter in staat om op een gelijkwaardige manier te reageren. Dat is niet altijd eenvoudig, zeker niet wanneer gedrag extreem is of veel pijn veroorzaakt. Toch geldt in relaties iets essentieels: de bedoeling achter gedrag verklaart vaak meer dan het gedrag zelf. Gedrag is zelden het probleem. Het is een signaal. Een signaal van een systeem dat veiligheid zoekt soms op manieren die niet helpend zijn, maar wel logisch. En juist dát inzicht maakt het mogelijk om anders met elkaar om te gaan.